Wandelen van Heiligerlee naar Westerlee

Dit artikel schreef ik voor wandeltijdschrift ‘te voet’, mei 2017. Een van mijn artikelen in een lange reeks verhalen met foto’s, die ik sinds 2013 als freelance journalist voor ‘te voet’ maakte. Lees de laatste edities op de website tevoetonline.nl .

Wandelen van Heiligerlee naar Westerlee

De Slag bij Heiligerlee, wie kent het niet uit de geschiedenisboekjes. In 2018 precies 450 jaar geleden dat Graaf Adolf van Nassau het leven liet tijdens deze beroemde veldslag. Hoe ligt Heiligerlee er vandaag de dag bij? Een wandeling over Groningse stuwwallen.

Graaf Adolf kwam om bij de veldslag, maar de inwoners van Heiligerlee houden hem nog altijd levend. Er is een Graaf Adolf slijterij, een Graaf Adolf ijsvereniging, een museum en een Graaf Adolf park.

‘Ook nu vereren wij de blinkende viktorie
Den grootschen heldendood en de onverwelkbre glorie
Van Adolf, Nassau’s roem. Het vrije nageslacht
Heeft hem een zuil gesticht. Eenvoudig is het teeken
Van onze erkentlijkheid. Waar heldendaden spreken
En liefde een schuld betaalt, daar voegt geen weidse pracht.’

Regels van Spandaw, die volgens het informatiebord bij de ingang van het Graaf Adolfpark in Heiligerlee in 1826 zijn voorgedragen tijdens de onthulling van een gedenkteken. Dat gedenkteken is veertig jaar later vervangen door een groter monument: een opvallend wit beeld dat je al van verre ziet als je Heiligerlee binnenkomt over de Provincialeweg. Een stervende Adolf van Nassau met de Nederlandse maagd die hem beschermt, een leeuw aan haar zij.

Hinderlaag

Daar start een wandeling over Groningse stuwwallen, in dit verder zo vlakke Oost-Groningen. Deze zanderige verhogingen speelden een cruciale rol bij de veldslag. Het staatse leger stond hier hoog en droog en lokte de Spanjaarden in een hinderlaag, waarop deze zichzelf vastliepen in de lager gelegen drassige veengronden en de strijd verloren.

Met deze informatie rijker, wandel je achter het monument het bos in. De bodem is een groen tapijt van speenkruid en gele dovenetel. Een jong bos met rechte zandpaden, geliefd bij de dorpsbewoners voor hun dagelijkse ommetje. Het bos wisselt af met open veldjes vol pinksterbloemen en dansende oranjetipjes.

Nonnenklooster

Van de pinksterbloemen wandel je naar de lindenbomen. Lanen langs gereconstrueerde grachten rondom een vierkant veld waar ooit een nonnenklooster stond. Enkele nieuwe muurtjes laten de wandelaar zich inleven in vroegere tijden. Ooit liepen hier 180 nonnen over dezelfde lanen waar wij nu over wandelen, want uit oude kaarten blijkt dat er aan de padenstructuur weinig is veranderd. Het klooster uit 1233 ging eind zestiende eeuw ten onder tijdens gevechten met Spaanse troepen. Nu staat er een oude Oldambster boerderij te schitteren in het midden van het veld.

Afgezien van joelende kinderen in de boerderijtuin is het stil en vredig in bos en veld. Het landschap doet lieflijk aan. Maar om te voorkomen dat je vergeet dat hier hevig gestreden is, zijn er kleine aanwijzingen onderweg. Een infopaneel, een roestbruin metalen veldstrijder of een tekst, zoals bij het trappetje dat de dijk opgaat om even langs het Winschoterdiep te lopen: ‘Nu of nooit’. Een verwijzing naar de tekst in het vaandel van Lodewijk van Nassau: ‘Nunc aut nunquam, recuperare aut mori’, oftewel: ‘Nu of nooit, terugwinnen of sterven’.

Veen en klei

Na al deze indrukken is het prettig de route te combineren met een wandeling door het aangrenzende Westerlee, van dezelfde routemakers. Via de Provincialeweg, langs slijterij ‘Graaf Adolf’, over het spoor en in de eerste bocht rechtsaf, de 1e Garstelaan op. Daar start de route aan de linkerkant van de weg. Via een poort duik je het bos in, maar al snel verlaat je het jonge loofbos en wandel je langs het zo kenmerkende landschap van Oost-Groningen, het Oldambt: uitgestrekte akkers en weilanden. In de verte een felgele strook koolzaad. Alle oorlogsverhalen uit Heiligerlee waaien hier weg uit het hoofd. Hier ligt de focus van de routebedenkers op de veen- en kleicultuur. Informatieborden onderweg vertellen hoe stenen werden gebakken en turfstekers ploeterden. Voor het eerst tijdens de wandeling is hier een stuwwal duidelijk zichtbaar als opbolling in een donkerbruine akker, grenzend aan een eeuwenoude houtwal. Een ree schrikt even op en graast dan rustig verder. Vredig.

Over de Slag bij Heiligerlee

De Slag markeert het begin van de Tachtigjarige Oorlog. Op 23 mei 1568 wist een klein leger onder leiding van de graven Lodewijk en Adolf, de jongere broers van Willem van Oranje, de Spanjaarden een nederlaag toe te brengen. Het museum Slag bij Heiligerlee vertelt het verhaal en organiseert mede de 450-jarige herdenking, waarbij vanuit heel Europa circa 400 man de slag komen naspelen. Meer info op www.museaheiligerlee.nl